Hoşgeldiniz!

Değerli Misafirlerimiz, Bu platform "Kütüphanecilik ve Bilgi Bilimi" camiasına fayda sağlamak amacıyla kurulmuştur. Tüm üye ve moderatörlerimiz yaptığı ve yapacağı çalışmalarla alanımıza katkıda bulunmaktadırlar. Sizler de aramıza katılmak istiyorsanız kayıt olabilirsiniz.

Kurumsal Arşivler Üzerine Enformetrik Analiz: Ankara ve Marmara Üniversitelerinin Karşılaştırılması

turankanbul

Administrator
Yetkili üye
Katıldı
16 Kasım 2019
Mesajlar
64
Puanlar
33
Yaş
24
Kurumsal Arşivler Üzerine Enformetrik Analiz: Ankara ve Marmara Üniversitelerinin Karşılaştırılması
Informetrics Analysis on Institutional Archives: Comparison of Ankara and Marmara Universities
Turan KANBUL[1]

Özet
Gelişen teknolojik imkanlarla birlikte bilgi öngörülemez bir hızda üretilmeye ve paylaşılmaya başlamıştır. Bilginin stratejik bir üstünlük olarak kullanıldığı günümüz koşullarında bireysel bilgi gereksinimlerinin fırsat eşitliği ile karşılanabilmesi bireylere, kurumlara ve dolayısıyla ülkelere büyük rekabet avantajı kazandırabilmektedir. Bu bağlamda ‘açık erişim’ kavramı gün geçtikçe daha fazla önem kazanmaktadır. Teknolojinin hızlı gelişmesi bilginin daha çok elektronik ortamda yayınlanması e-dergi, e-arşiv, e-belge gibi kavramları da beraberinde getirmiştir. Basılı formattaki bilgi kaynağının kullanım istatistikleri bilgi yöneticileri tarafından tutuluyordu. Günümüz teknolojisi ile elektronik bilgi kaynaklarının kullanım istatistikleri bir takım araçlarla ölçülebilmektedir. Bu bağlamda çalışmada açık erişim kavramı bağlamında kurumsal açık arşiv sistemine sahip Marmara Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi web analizleri gerçekleştirilmiştir. Açık erişim sistemlerine duyulan gereksinim ve kurumsal açık arşiv sistemlerinin kullanımlarını etkileyen bazı veriler ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Bibliyometri, Enformetri, Webometri, Veri Analizi
Abstract

With the development of technological possibilities, information began to be produced and shared together at an unpredictable speed. In today's conditions where information is used as a strategic advantage, meeting individual information requirements with equal opportunities can provide people, institutions and countries with great competitive advantage. In this context, the concept of 'open access' is gaining more importance day by day. Rapid development of technology, the publication of information mostly in electronic environment brought along concepts such as e-magazine, e-archive, e-document. The usage statistics of the information source in the printed format were kept by the information managers. With today's technology, usage statistics of electronic information sources can be measured with a number of tools. In this study, web analyzes of Marmara University and Ankara University, which have an institutional open archive system, were carried out in the context of the concept of open access. Some data affecting the use of institutional open archive system and the need to open access system has been tried to be revealed.

Keywords: Bibliometrics, Informetrics, Webometrics, Data Analysis

Giriş
20. Yüzyılın ilk başlarından itibaren insanların hayatında aktif yer alan teknoloji bilginin paylaşımını ve üretimini hızlandırmıştır. Bilginin kolay paylaşımı yayın istatistiğini etkisi altında bırakmaktadır. İnsanoğlu bilgiyi tarihsel süreç içerisinde hiç bu kadar kolay paylaşamamış veya elde edememiştir. Teknolojiyle birlikte insan hayatına giren bu süreç bilimsel çalışmaların artmasına ve geliştirilmesine yönelik katkıda bulunmuştur. 2000’li yıllardan itibaren teknolojinin ve internet ağının yayıncılık sektörü üzerindeki etkisi kuşkusuz “açık erişim” kavramıdır. Bilginin önündeki tüm engelleri kaldırmak, daha özgür olmak hem insanlığın hem de ekosistemin bir parçası olmuştur. Açık erişim, bilimsel çalışmaları desteklemesinin yanında bir takım tehditleri de getirmiştir. Bu tehditler arasında elektronik ortamda yayınların kontrol veya denetimden geçmeden paylaşılması bilimsel çalışmaların niteliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Bilimsel yayınların elektronik ortamda kolayca yayınlanması ile başlayan açık erişim süreci, e-arşiv ve e-dergi kavramlarını da beraberinde getirmiştir. Günümüzde yayınların daha çok elektronik ortamda yapılmaya başlanması beraberinde kurumsal firmaların veyahut kamu kuruluşlarının bir kurumsal arşive ihtiyaç duymalarına neden olmuştur.

Kurumsal açık arşiv, araştırmacıların ve/veya akademisyenlerin yapmış olduğu çalışmalarını herhangi bir kazanç kaygısı yaşamadan bilgiye ihtiyaç duyan bireylerle paylaşılmasını sağlayan e-platformlardır. Tonta (2010), kurumsal arşivleri bir ya da daha çok üniversitenin / kuruluşun entelektüel ürünlerini kaydeden ve koruyan dijital dermeler olarak ifade etmiştir.

E-Arşiv, basılı belgelerin ve/veya dokümanların tarama yöntemiyle elektronik formata dönüştürülüp elektronik ortamda depolanması ve geliştirilen politika kapsamında erişim iznine bağlı olarak paylaşılmasını sağlayan yapı olarak tanımlanabilir.
AMAÇ
Çalışmanın amacı, 20. yüzyılın getirileri arasında yer alan teknolojinin yayıncılık alanına getirmiş olduğu “açık erişim” kavramı kapsamında kurumsal açık arşiv sistemlerinin web analizlerinin yapılması ve açık erişime gösterilen ilginin belirli istatistiksel tabloların incelenmesiyle açık erişim sistemlerine duyulan gereksinimi ortaya koymaktır. Çalışma kapsamında Kurumsal Açık Arşiv olarak bilinen DSpace yazılımını kullanan kurumların web analizleri bir takım araçlar vasıtasıyla elde edilerek değerlendirilip açık erişime duyulan ilgi ve gereksinimi ortaya koymak amaçlanmıştır.

YÖNTEM
Bu çalışmada web analizlerini gerçekleştirmek adına verilerin elde edilebilmesi için bir takım araçlar kullanılmıştır. Bunlar;

  • Web sitelerinin trafikleri ve dünya sıralamasıyla ilgili bilgileri paylaşan Alexa yazılımı,
  • Web sitelerinin arama motoru optimizasyonu hakkında bilgilerini içeren SEMrush yazılımı,
  • Web sitelerinin metrik bilgilerini elde etmek için “Mangools Seo Extension ve MOZ” kullanılmıştır.
Yukarıda belirtilen araçlar vasıtasıyla elde edilen istatistiksel tabloların incelenmesi yoluyla açık erişim platformuna gösterilen ilginin ve önemin genel durumu hakkında yorumlar yapılmıştır.
Literatür Taraması

Tunç’a (2012) göre: “Bilginin uluslararası rekabet koşullarında artan önemi ile birlikte, üretilen bilginin başarım performansını incelemeye yönelik faaliyetler enformetri, bilimmetri ve webometri gibi çeşitli branşlar altındaki araştırmalar çerçevesinde yürütülmektedir.”

Enformetri

Sadece belgeler ve bibliyografyalarla değil, her türlü formdaki bilginin sayısal durumunu incelemektedir (TÜBİTAK).

Al’a (2008) göre “Enformetri (informetrics) bilginin tüm açılardan ölçülmesi, dolayısıyla matematiksel kuram ve modellemesiyle ilgilenir. Bir başka ifadeyle matematiksel bir üst bilgidir (meta-information) ve matematiksel araçlardan yardım almak suretiyle bilgi hakkında bilgi teorisi oluşturmaya çalışmaktadır.”

Webometri

İnternet sayfalarının içeriğinin incelenmesidir. “Webometri en basit ifadeyle enformetrik yöntemlerin World Wide Web’ e uygulanmasıdır” (TÜBİTAK).

Afzali ve Tonta’ya (2010) göre: “Üniversitelerin ve araştırma merkezlerinin bilimsel performansları webometrik yöntemler kullanılarak internet ortamında daha kolay ve hızlı ölçülmektedir. Webometrik karşılaştırma analizleri ve Web Etki Faktörü (WIF) sıralamaları üniversite ve diğer araştırma kurumlarının web ortamında yayın yapmalarını özendirmek amacıyla yapılmaktadır.”

Açık Erişim

Çelik ve diğerleri (2013); açık erişimi, “Bilimsel literatürün İnternet aracılığıyla finansal, yasal ve teknik bariyerler olmaksızın, erişilebilir, okunabilir, kaydedilebilir, kopyalanabilir, yazdırılabilir, taranabilir, dizinlenebilir, tam metne bağlantı verilebilir, yazılıma veri olarak aktarılabilir ve her türlü yasal amaç için kullanılabilir biçimde kamuya ücretsiz açık olması.” biçiminde tanımlamıştır

Dspace

Çelik ve diğerler (2013); “Açık erişimin temelini oluşturan kurumsal arşiv sistemleri için kullanılan yazılımlar, ücretsiz olan açık kaynak kodlu yazılımlar ve çeşitli firmalar tarafından geliştirilen ücretli paket programlardan oluşmaktadır. İlk sürümü 2002 yılında kullanıma sunulan DSpace Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) ve Hewlett Packard (HP) işbirliğiyle geliştirilmiş açık kaynak kodlu kurumsal arşiv yazılımıdır ve Kasım 2012 itibarıyla dünyada 1.360’tan fazla kurum tarafından kullanılmaktadır.”
BULGULAR
106
Tablo 1 : Genel İstatistik
Alan adı derecelendirmesi, arama motoru optimizasyonda tetikleyici anahtar kelimeler kullanılması sonucunda gösterildiği sırayı etkilemektedir. Bu bağlamda Marmara Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi açık arşiv sistemlerine ait veriler incelendiğinde tetikleyici bir anahtar kelime kullanılması sonucu Ankara Üniversitesi’ne ait açık arşiv sisteminin daha üst sıralarda yer aldığı görülmektedir.

‘Referans Link’ sayısı ise siteye doğrudan erişimi sağlayan linkleri ifade etmektedir. Referans linkler web sitesinin trafiğini büyük oranda etkilemektedir. Bu bağlamda Referans link sayısı yüksek olan Ankara Üniversitesi’nin daha yüksek bir trafiğe sahip olduğu görülmektedir.
107
Tablo 2 : Ankara Üniversitesi DSpace Trafik İstatistiği
Arama motorlarının “robots.txt” adlı metin belgesi, web sitesine ait kaynak dosyaların bulunduğu sunucuda yer alan tüm verileri indekslemeye yaramaktadır. Web sitelerinin erişime açılması ve kullanıcılar tarafından erişilebilirliğinin sağlanması adına tüm arama motorlarına göre bir robots dosyası oluşturularak indeks sayıları arttırılabilmektedir. Bu bağlamda istatistikler göz önünde bulundurulduğunda arama motorlarının indeks sayılarına bakılarak Ankara Üniversitesi’nin arama motorları tarafından daha fazla indekslendiği görülmektedir.

Tablo 2’de Ankara Üniversitesi açık arşiv sistemine yapılan trafik ağı istatistikleri görülmektedir. Bu istatistiklere göre arama motorlarında kullanılan tetikleyici anahtar kelimeler sonucunda web sitesine yönelik trafiğin yüksek olduğu görülmektedir. Bu trafiğin büyük bir bölümünün arama motorlarındaki indeks sayısına bağlı olduğu söylenebilir. Verilere bakıldığında referans linklerin web sitesi trafiğinde önemli rol aldığı görülmektedir.
108
Tablo 3 : Marmara Üniversitesi DSpace Trafik İstatistiği

Tablo 3’te Marmara Üniversitesi açık arşiv sistemine yapılan trafik ağı istatistikleri görülmektedir. Bu istatistiklere göre arama motorlarında kullanılan tetikleyici anahtar kelimeler sonucunda web sitesine yönelik trafiğin Ankara Üniversitesi’ne oranla daha az olduğu görülmektedir. Bu durumun sebeplerinden biri olarak Marmara Üniversitesi’ne ait arama motorlarında yer alan indeks sayısının az olması olarak gösterilebilir.
109
Tablo 4 : Ankara Üniversitesi DSpace Yıllık Trafiği (2019-2020)

Tablo 2’de açıklanan sebepler ışığında Tablo 4’te de görülmektedir ki Ankara Üniversitesi açık arşiv sistem trafiği düzenli olarak yükselmektedir. Sistem içindeki indekslerin artmasıyla sistem kullanım trafiğinde artış yaşanmaktadır, çünkü indekslenen veriler arama motorlarının organik anahtar kelimelerini arttırmaktadır.
110
Tablo 5 : Marmara Üniversitesi DSpace Yıllık Trafiği (2019-2020)

Tablo 5 incelendiğinde ise Marmara Üniversitesi site trafiğinde büyük sıçramaların yaşanmadığı ve düzenli bir yükselişin olmadığı dikkat çekmektedir. Bunun sebebi Tablo 3’te açıklandığı üzere tetikleyici anahtar kelime oluşumu için yeterli indeks verisinin olmaması gösterilebilir.
111
Tablo 6 : Ankara Üniversitesi DSpace Trafiğinin Sağlandığı Cihazlar

Açık arşiv sistemlerinin kullanılabilecek tüm cihazlarda kullanıcı dostu bir yaklaşımla hizmet sunması önem taşımaktadır. Mobil cihazların bilgisayarlara oranla daha çok kullanıldığı günümüz koşullarında açık arşiv sistemlerinin mobil hizmetlerinin geliştirilmesine gereksinim duyulmaktadır.

Bu bağlamda Tablo 6’da yer alan Ankara Üniversitesi verileri incelendiğinde açık arşiv sistemi kullanımının neredeyse tamamının bilgisayar kullanımı ile yapıldığı görülmektedir. Bu durumun mobil hizmetine uygun tasarlanmamış açık arşiv sisteminden kaynaklandığı söylenebilir.

Ancak Ankara Üniversitesi sitelerine erişim sağlamak amacıyla tabloda yer alan tüm adreslere mobil erişimin gerçekleştirilebiliyor olması oldukça önemlidir. Mobil kullanım oranları az olsa da böyle bir erişim sağlanabilmesi ve geliştirilmesine yönelik çalışmaların yapılması oldukça önemlidir.
112
Tablo 7 : Marmara Üniversitesi DSpace Trafiğinin Sağlandığı Cihazlar

Tablo 7’de yer alan Marmara Üniversitesi verileri incelendiğinde ise ilk dikkat çekici nokta, tabloda yer alan altı adresin üçü için mobil erişimin sağlanamıyor oluşudur. Tabloda yer alan ‘n/a’ tablo ile bilgilendirmede kullanılan İngilizce bir kısaltmadır ve ‘Not applicable’ yani uygulanabilir değil anlamına gelmektedir(Wikipedia, 2020). Günümüz koşulları düşünüldüğünde mobil erişim sağlanamayan adreslere yönelik çalışmaların yapılması önem taşımaktadır.

Açık arşiv sistemi verileri incelendiğinde ise Ankara Üniversite’nde olduğu gibi erişimin büyük bölümünün bilgisayarlar aracılığı ile sağlandığı ayrıca toplam erişim oranı ve mobil cihazlar aracılığıyla açık arşiv sistemine erişimin Ankara Üniversitesi’nden fazla olduğu söylenebilir.
113
Tablo 8 : Ankara Üniversitesi DSpace Anahtar Kelime Sıklığı

Tablo 8’de yer alan Ankara Üniversitesi açık arşiv sistemi anahtar kelime sıklığı incelendiğinde Ağustos 2016 itibariyle düzenli girişlerin olduğu ve neredeyse düzenli sayılabilecek bir yükseliş yaşandığı görülmektedir. Anahtar kelimeler arama motorlarının siteyi ön plana çıkarmasında böylece kullanım trafiğinin arttırılmasında son derece önemlidir.

Tabloda yer alan SERP özellikleri incelendiğinde ise Tablo 4’te yer alan düzenli trafik yükselişin sebeplerinden biri daha görülebilmektedir. SERP özelliklerinin amacı kullanıcı arama deneyimlerinin arttırılmasıdır. SERP özellikleri sayfaların tıklanma oranlarının arttırılmasında da oldukça etkilidir.

Bu bağlamda Tablo 8’de görülebileceği gibi Ankara Üniversitesi açık arşiv sistemi birden fazla SERP özelliğini kullanmakta, düzenli anahtar kelime artışıyla da kullanım trafiğini arttırabilmektedir.
114
Tablo 9: Marmara Üniversitesi DSpace Anahtar Kelime Sıklığı

Marmara Üniversitesi anahtar kelime eğilimleri ve SERP özellik kullanımı içeren Tablo 9 incelendiğinde ise Ankara Üniversitesi ile karşılaştırıldığında kullanım trafiğinin az olma sebepleri açıkça görülmektedir.

Marmara Üniversitesi anahtar kelime eğilimleri Haziran 2020 ile başlamaktadır. Dolayısıyla arama motorlarında yeterli tetikleyici anahtar kelime olmadığı söylenebilir.

SERP özellikleri ise neredeyse sistemde hiç kullanılmamaktadır. Bu sebeple de sadece anahtar kelimeler yeterli olmamakta ve açık arşiv sistemi arama motorlarında ön sıralarda yer alamamaktadır.
115
Tablo 10 : Ankara Üniversitesi DSpace Yıllık Anahtar Kelime Artışı (2019-2020)

Açık arşiv sistemlerinde indekslenen veri artışıyla birlikte arama motorlarında sistem için kullanılan organik anahtar kelime sayısı da artış göstermektedir. Tablo 10’da yer alan Ankara Üniversitesi Dspace yıllık anahtar kelime artış verileri incelendiğinde düzenli bir indeks artışının olduğu ve buna bağlı olarak hem arama motarları organik anahtar kelime sayılarının hem de açık arşiv sistemi trafiğinin artış gösterdiği söylenebilir.

116
Tablo 11 : Marmara Üniversitesi DSpace Yıllık Anahtar Kelime Artışı (2019-2020)

Tablo 11’de yer alan Marmara Üniversitesi Dspace yıllık anahtar kelime artış verileri incelendiğinde ise düzenli bir yükseliş olmadığı görülmektedir. İndeks kelimelerinin düzenli olarak yükselmediği buna bağlı olarak organik anahtar kelime sayılarının artmadığı ve bunların sonucunda ise site trafiğinin azaldığı dikkat çekmektedir.

SONUÇ ve ÖNERİLER

Açık erişim sistemleri eğitime fırsat eşitliğinin sağlanmasında ve toplumsal sürdürülebilir kalkınmada oldukça önemli bir yere sahiptir. Bu bağlamda geliştirilen açık arşiv sistemleri incelendiğinde sistem kullanımının artması için düzenli veri girişinin önemli ve temel bir nokta olduğu görülmektedir. Açık erişim kavramının sıkça kullanıldığı bu dönemde yazarların türevi açık arşiv sistemlerine veya açık erişim sistemlerine önem göstermesi kavramın ve bilimin gelişmesine öncülük edebilir. Yazarların yanı sıra bilgi yöneticilerinin elde etmiş olduğu elektronik bilgi kaynaklarını üstveri standartlarını dikkate alarak düzenli bir şekilde veri girişi yapmaları gerekmektedir. Teknolojinin gelişmesi bilginin paylaşımını kolaylaştırdığı gibi erişimini de zorlaştırmaktadır. Günümüzde günlük üretilen veri miktarı 44 zettabyte’a ulaşmış durumdadır. Veri üretiminin bu denli artışı kuşkusuz geleceğin meslekleri arasına “veri analizi ve veri yönetimi” konularını dahil edecektir. Tüm bunlar dikkate alındığında verinin elektronik ortamda kimliklendirilmesi erişimini kolaylaştıracaktır. Açık arşiv sistemlerine yüklenen verinin üstveri standartlarına göre yayınlanması arama motorlarının daha doğru indeksleme yapmasını sağlayacaktır. Üstveri arama motorlarına site için tetikleyici anahtar kelime oranlarını arttırabiliyor bu da sitenin arama sayfasında ön sıralarda yer almasında etkili olmaktadır.

Kaynakça

Afzali, M. ve Tonta, Y. (2010). Türkiye’de kurumsal arşivlerin web analizi. S. Kurbanoğlu ve diğerleri. (Eds.). Bilgi Yönetiminde Teknolojik Yakınsama ve Sosyal Ağlar: 2. Uluslararası Değişen Dünyada Bilgi Yönetimi Sempozyumu, 22-24 Eylül 2010, Ankara, Türkiye. Bildiriler içinde (s. 155-163). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü. http://eprints.rclis.org/14908/1/tonta-afzali-BY2010l.pdf.

Al, U. (2008). Türkiye’nin bilimsel yayın politikası: Atıf dizinlerine dayalı bibliyometrik bir yaklaşım. (Doktora tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi.

Çelik, S., Gürdal, G., Keten, B., Türkfidanı, A. ve Kutlutürk, L. (2013). Açık erişim ve DSpace kurumsal arşiv yazılımı. http://ab.org.tr/ab13/bildiri/250.pdf adresinden erişildi.

Tunç, M. (2012). Bilimsel ve teknolojik bilginin niteliksel performansının ölçümü (Doktora Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi.
 

Ekler

Asya Tongut

Don't you quit !
Yetkili üye
Katıldı
16 Kasım 2019
Mesajlar
31
Puanlar
18
Yaş
22
Yaşadığın yer
Ankara
Değerli meslektaşım, emeğine ve kalemine sağlık. :)
 
Top